พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง สุโขทัย" ตั้งขึ้นตามพระนามของพ่อขุนรามคำแหง วีรกษัตริย์ไทย ผู้ปกครองเมืองสุโขทัยและสร้างสรรค์สิ่งต่างๆนานัปการที่ทำให้สุโขทัยเป็น ราชธานีที่สำคัญของประเทศ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชฯ เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เป็นองค์ประธานในพิธีเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง สุโขทัย เมื่อวันที่ 25 เดือนมกราคม พุทธศักราช  2507

เมื่อปีพุทธศักราช  2503 กรมศิลปากรได้ดำเนินการจัดสร้างพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติขึ้นในพื้นที่ภายในตัว เมืองโบราณสุโขทัยด้านตะวันออก ในเขตตำบลเมืองเก่า อำเภอเมืองสุโขทัย จังหวัดสุโขทัย โดยใช้งบประมาณในการก่อสร้างทั้งสิ้น  1,290,522.99บาท ผู้ออกแบบพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติแห่งนี้ คือ นางสาวจันทร์ลัดดา บุญมานพ สถาปนิกกองสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร การก่อสร้างอาคารแล้วเสร็จในปี พุทธศักราช  2506 จากนั้นได้มอบให้หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ภัณฑารักษ์เอก กองโบราณคดี กรมศิลปากร และนายพิทยา สังขะวัฒนะ นายช่างศิลปโท กองสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร ดำเนินการจัดแสดงโบราณวัตถุ เป็นนิทรรศการถาวรตามหลักวิชาการของพิพิธภัณฑ์ด้านโบราณคดี ประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์ศิลปะ         

โบราณวัตถุที่นำมาจัดแสดง ส่วนใหญ่เป็นของที่ได้จากการขุดค้น ขุดแต่งโบราณสถานต่าง ๆ ในเมืองสุโขทัย และแหล่งโบราณคดีในจังหวัดใกล้เคียง ได้แก่ พิษณุโลก กำแพงเพชร พิจิตร อุตรดิตถ์ นครสวรรค์ เพชรบูรณ์ ตาก อีกส่วนหนึ่งเป็นโบราณวัตถุจากพิพิธภัณฑ์วัดราชธานี ซึ่งพระโบราณวัตถาจารย์ (ต่อมาในปีพุทธศักราช  2508 ได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็น พระราชประสิทธิคุณ) มอบให้นำมาจัดแสดง ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติแห่งใหม่นี้ กรมศิลปากรจึงประกาศยุบเลิกพิพิธภัณฑสถานวัดราชธานีและนำเจ้าหน้าที่ พิพิธภัณฑ์จากที่นั้น มาปฏิบัติงานในพิพิธภัณฑ์ที่จัดสร้างขึ้นใหม่นี้ รวมทั้งการส่งบุคลากรประกอบด้วย ภัณฑารักษ์และเจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์จำนวนหนึ่งมาปฏิบัติงานประจำ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาตินี้ด้วย

จากนั้น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง ก็ได้มีการก่อสร้างอาคารเพิ่มขึ้นมา คืออาคารอนุสรณ์ลายสือไท ซึ่งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ์ฯ สยามบรมมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธานในพิธีเปิดอาคารแห่งนี้ เมื่อวันที่ 17 เดือนพฤศจิกายน พุทธศักราช  2526 ปัจจุบันอาคารนี้ใช้เป็นห้องประชุม และห้องจัดนิทรรศการทั่วไป และห้องจัดแสดงนิทรรศการถาวรเรื่องสุโขไท-สุโขทัย (Sukhothai: The Past & The Present) 


         พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง ตั้งอยู่ทางด้านขวาของอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย เป็นที่รวบรวมและจัดแสดงโบราณวัตถุที่ได้จากการขุดค้นทางโบราณคดีภายในเมืองสุโขทัยและที่ประชาชนมอบให้


บริเวณพิพิธภัณฑ์แบ่งส่วนการแสดงไว้เป็น 3 ส่วนคือ

1.
อาคารลายสือไท 700 ปี เป็นอาคารใหม่ที่ตั้งอยู่ด้านหน้าทางเข้าอาคารใหญ่ เป็นที่จัดแสดงศิลปวัตถุ สมัยสุโขทัย อาทิ พระพุทธรูป เครื่องใช้ ถ้วยชาม เครื่องสังคโลก และศิลาจารึก

2.
อาคารพิพิธภัณฑ์ แบ่งออกเป็น 2 ชั้น ชั้นล่าง จัดแสดงศิลปะโบราณวัตถุที่ได้จากการสำรวจ ขุดค้น ขุดแต่ง และบูรณะแหล่งโบราณคดีสุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร และ ชั้นบน จัดแสดงศิลาจารึกสมัยสุโขทัย พระพุทธรูปสำริด เทวรูป โอ่งสังคโลก เครื่องศาสตราวุธ เครื่องถ้วยชามสังคโลก เงินตรา ท่อน้ำแสดง และแสดงระบบชลประทานสมัยสุโขทัย

3.
พิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง อยู่ด้านนอกโดยรอบอาคารใหญ่ เป็นที่จัดแสดงศิลปวัตถุต่าง ๆ อาทิ พระพุทธรูปศิลา แผ่นจำหลัก รูปทรงอาคารไทยแบบต่าง ๆ เตาทุเรียงจำลอง และเสมาธรรมจักรศิลา เป็นต้น

ปัจจุบันเปิดบริการให้เข้าชมอาคารจัดแสดงทั้งสองอาคารทุกวัน (รวมทั้งวันหยุดราชการประจำสัปดาห์และวันหยุดนักขัตฤกษ์) ระหว่างเวลา 09.00 - 16.00 น. ขึ้นมีโบราณวัตถุจัดแสดงทั้งสิ้น 1,500 ชิ้น  และเก็บรวบรวมไว้ในคลังเก็บโบราณวัตถุอีกจำนวน 6,900 ชิ้น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง ได้รับรางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย ประจำปี 2551 ประเภทแหล่งท่องเที่ยววัฒนธรรมภาคเหนือดีเด่น

ในกรณีที่ประสงค์จะเข้าชมเป็นหมู่คณะควรติดต่อล่วงหน้าที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ รามคำแหง ถนนจรดวิถีถ่อง ตำบลเมืองเก่า อำเภอเมืองจังหวัดสุโขทัย 64210 โทร/โทรสาร 0 5569 7367